Wat kunst (kan) doen.
In maximaal 1500 woorden.
Mijn naam is Lucas De Man, ik ben artistiek leider van Stichting Nieuwe Helden en wij maken in binnen- en buitenland culturele concepten voor de openbare ruimte.
“Je moet wel zorgen dat je het in 1 zin kan uitleggen wat je doet, niemand houdt van vaag.” zeiden de managers die wij vorig jaar in het kantoortje van Nieuwe Helden hadden uitgenodigd. Ze kwamen ons adviseren over hoe we ons het beste konden profileren.
“Wat is je motto? Wat is je kernzin? Wat zijn je doelen?”, schreeuwden ze na twee espresso’s en drie witte wijn met ijs. Witte wijn met ijs!
Het idee van het uitnodigen van managers kwam dan weer van mensen ‘uit het veld’, die ons advies gaven over hoe we als ‘stichting die niet onder 1 klassieke kunstnoemer te vatten valt’, ons toch konden profileren zodat mensen ons zouden be-grijpen.
Stichting Nieuwe Helden creëert, organiseert, initieert en reageert vanuit de noodzaak een verhaal te communiceren met en naar anderen. Je plakt er zelf maar een labeltje op.
Er wordt geknipt en gekut in het kunstenlandschap. Er wordt geklaagd over niveauverlies, over commercialisering, over te weinig volk, over te volks, over weet ik veel. Ik ga hier echter niet kutten of klagen. Ik ben bezig met de poging een zoektocht aan te gaan.
Ik ben op zoek, samen met zij die mee willen zoeken, naar hoe ik in woord EN daad vanaf nu en de komende jaren deze samen-leving mee vorm kan geven.
In 1 zin, beste adviseurs. En hier nog een:
Ik ben op zoek in woord EN daad naar hoe de openbare ruimte, af en toe of vaker, een plek van ont-moeting mag zijn.
Ik wil hier nu even de tijd nemen om bovenstaande zinnen uit te leggen, maar voor zij die niet van lezen houden, verwijs ik nu alvast naar onze website www.stichtingnieuwehelden.nl, waar je ook via beelden en filmpjes van onze projecten kunt zien wat ik bedoel.
Ik ben opgegroeid met het besef dat er niet 1 waarheid is, dat er geen overkoepelende waarheden zijn die mij DE weg wijzen. Ik ben opgegroeid met het inzicht dat er niemand op de hele aardkloot is die zeker weet wat wij hier op deze wereld komen doen. Ik ben opgegroeid met het existentiële gegeven dat ik er zelf maar iets van moet maken. Vrijheid in zijn mooiste en wreedste vorm.
Ik ben geen ‘kunstenaar’ geworden, ik ben dat ondanks mijzelf. Ik heb een energie, een dadendrang, een intuïtie, een beeldenstroom en een arrogantie gekregen door een chemische samenloop van omstandigheden waardoor ik thema’s, verhalen en metaforen wil delen met een groter publiek dan mijn moeder en oma. Ik heb in mij gebakken de drang via mijn ‘werk’ een directe dialoog tot stand te brengen met een ‘publiek’. Dat zit in mij en ik heb gekozen het niet te negeren maar te professionaliseren.
Naast die gegeven drang heb ik ook een theorie over het belang van kunst. Kunst is de enige vorm die een plek kan creëren waar de mensen fysiek bij elkaar kunnen komen om DAT te delen wat hun mens maakt, namelijk hun sterfelijkheid.
Met sterfelijkheid bedoel ik het gegeven dat we op een dag geboren werden, op een dag dood zullen gaan en daartussen ‘het niet weten’.
Het weten (dat je rationeel als inzicht kunt verwerven maar dat vooral bij iedereen van nature is ingegeven) van dit ‘niet weten’ geeft de mens heel zijn leven lang zowel een positieve als een negatieve energie. Het maakt ons klein en bang en tegelijk verbindt het en laat het ons van elkaar houden. Het zorgt er voor dat we elkaar afslachten in oorlogen maar het maakt ook dat we gaan samenwonen in dorpen, steden, samen-levingen. De mens als eenzaam kuddedier zoekt de ander op omdat hij/zij er met zichzelf niet uitkomt. De mens heeft de nood om te delen, zijn sterfelijkheid, zijn niet weten en zeker als er geen kader meer is dat antwoorden of invulling geeft zoals de Kerk, Vader of Koning dat deden.
De plek waar mensen elkaar kunnen tegenkomen, los van hun privé of achtergrond, is de openbare ruimte. Een plek die nu overheerst wordt door reclame, media, consumeren en ‘events’ (of zoals ik het noem even-tsssss, hoofd stil zetten). De openbare ruimte is nu (ik ga even een heerlijke veralgemenisering doen) een anonieme ruimte. Jij als consument, jij als stemgerechtigde, jij als kijker worden aangesproken maar jij als mens doet er niet toe. Even – tsss.
En toch, wij willen af en toe dat ‘kleine ikje’ dat binnen in elke mens zit, kunnen, mogen, laten zien of kunnen, mogen zien bij een ander. En dat kan niet enkel in je privé, enkel bij je vaste vrienden. Dat kan ook niet enkel in een fictieve wereld van boeken, computers en multimedia. Hoe belangrijk de wereld van internet en virtualiteit tegenwoordig ook is, het is niet ‘echt’. Als vlucht of als middel is het heerlijk maar wij hebben als mens nood aan die ander. Live, fysiek aanwezig tegenover ons zelf. De ander die er ook is, echt is. Die het ook niet weet en die ook zoekt omzijn/haar ‘ikje’ te kunnen/mogen laten zien.
Dan kom ik bij het theater (en theater zie ik in de breedste zin van het woord). Theater heeft de taak om een plek te creëren waar de mens dat ‘ikje’ mag (laten) zien, waarin zijn sterfelijkheid aangeraakt wordt, waarin hij even niet MOET maar ONT-MOET.
Met ontmoeting doel ik op een moment waarin je mag ‘zijn’. Waarin je niet je ‘ikje’ hoeft te verbergen maar ‘als mens’(in de meest existentiële zin van het woord) mag zijn.
De kunstenaar/creator (ik haat het woord theatermaker) heeft hierbij 2 twee belangrijke taken.
- Hij/zij kiest en communiceert (telkens hij/zij de noodzaak voelt rond) een verhaal/thema dat het sterfelijke van de mens (het niet weten) aanraakt (er zijn ontelbare verhalen en slechts beperkte thema’s te vinden) door een project op te zetten (ik zeg bewust niet voorstelling omdat maar 1 van de vormen is waar theater zich in kan uiten) dat een publiek (en ik pleit ervoor per project een specifiek publiek voor ogen te hebben en dit concreet aan te spreken – wie er dan nog extra bij komt is mooi meegenomen) uitnodigt via lijf/beeld/taal/muziek, dat de dialoog (de wisselwerking tussen het project en het publiek) rond dat thema/verhaal, fysiek in het hier en nu aangaat zodat er een ont-moeting (tussen publiek en zichzelf, publiek en elkaar en publiek en de ‘creator’) kan plaats vinden.
De plaats(en) waar de projecten zich afspelen is volledig afhankelijk van de aard van het project maar het gevolg is steeds dat het project zelf een plek, een plaats an sich creëert. Het project creëert op zichzelf een stukje openbare ruimte.
Elk goed kunstwerk creëert een stukje echte openbare ruimte; een plaats waar mensen los van privé en achtergrond, elkaar en zichzelf als mens mogen ont-moeten en waar hun sterfelijkheid geen taboe maar onderwerp is.
- De kunstenaar heeft ook een verbindende taak. Naast het creëren van een ontmoeting via zijn/haar werk heeft de kunstenaar ook de mogelijkheid om via zijn/haar project andere instanties (medekunstenaars, maar ook organisaties of mensen die niet uit de kunst komen) rond datzelfde gekozen thema/verhaal bij elkaar te brengen. Het project dat de kunstenaar opzet, kan verschillende facetten hebben (naast het eigenlijke werk of als onderdeel ervan) waarbij hij/zij organisaties en instanties betrekt die ook werken aan het door de kunstenaar gekozen thema/verhaal.
Op die manier legt de kunstenaar niet alleen extra lagen in zijn/haar project maar creëert hij ook een niveau van ontmoeting, verdieping en verbinding voor de mensen die aan het project meewerken. De kunstenaar heeft de mogelijkheid, en wat mij betreft de taak, om met zijn gekozen thema’s/verhalen meer mensen te verbinden dan enkel zij die een kaartje kopen of langskomen.
Hij/zij staat aan het hoofd van een project dat een kader kan bieden waardoor de energie en het werk van verschillende andere mensen en organisaties (bedrijven, scholen, sociale instellingen, overheden, zelfstandigen, winkels enz.) gebundeld en verdiept kunnen worden en hierdoor een extra laag van betekenis kunnen krijgen.
Ik zeg niet dat dit altijd lukt, maar het is wel een functie die nu nog door veel te weinig kunstenaars opgenomen wordt en waardoor de kunst nog te weinig haar prominente positie in de samenleving opneemt.
De kunstenaar heeft een existentiële verantwoordelijkheid (door zijn van nature gegeven talenten) om via het kader van zijn projecten en gesteund door zijn/haar inzichten in de gekozen thema’s/verhalen mensen te verbinden, te laten ont-moeten en te laten samen werken in de openbare ruimte die het project creëert.
Tot slot zou ik willen aangeven dat ik, beperkt door de mij opgelegde ruimte om mijn uitleg te geven, ervoor gekozen heb mijn gedachten te comprimeren. Voor wie graag meer uitleg wil of dieper op de zaken in wil gaan of voor wie graag wil reageren zet ik hier mijn telefoon nummer en email adres. Lucas De Man, 0644694403 lucas@stichtingnieuwehelden.nl
