Spreekbeurt. 28/10/10 gehouden aan de UVA voor sociologie en antropologie studenten

over de aanwezigheid van kunst in de samenleving

en de verantwoordelijkheden van een kunstenaar

Hoi. Mijn spreekbeurt gaat over kunst. Kunst en haar aanwezigheid in de samenleving. Meteen maar even voor de duidelijkheid; als ik straks nog eens het woord kunst in de mond neem, en dat ga ik vaker doen dan mezelf lief is waarschijnlijk, dan spreek ik vanuit mijn ervaring met performance kunst/ of uitvoerende disciplines. Dat kan heus ook een beeldhouwer zijn die drie keer per dag z’n eigen beeld komt strelen. Het is een poging om het te hebben over de aanwezigheid van de kunstenaar in de samenleving. En ook ga ik de kunstenaar met ‘hem’ benadrukken en ons publiek met ‘haar’, gewoon omdat ik een jongetje ben en mijn publiek liever de nuance van een vrouw meegeef. Ja, ok… Of Hij, zijnde kunstenaar, zich nog durft te bemoeien met de echte wereld dus, helaas niet echt een vanzelfsprekendheid tegenwoordig. Schijnbaar zelfs heel moeilijk. Nu het via ons nieuwe kabinet over geld, veel geld, gaat breekt er overal om mij heen een existentiele discussie los over ‘De Kloof’, de Kloof tussen kunstenaar en de rest van de samenleving. Die kloof is niet nieuw, maar lijkt groter dan ooit. En nu ons nieuwe kabinet oordeelt dat het te weinig oplevert en teveel kost, kunnen we haar niet langer ontkennen. De kloof in al haar oorzaken en gevolgen is een eindeloos genuanceerde discussie, en voor die discussie ben ik niet gekomen. Toch begin ik ermee omdat: het gegeven is heel simpel: ze is er en in democratie heeft het volk de macht en zij, de massa, zijn met meer. En daarbij zijn zij niet degenen die de kloof gaan overbruggen, dus eh tijd voor actie. Lijkt me? Het gegeven is heel simpel. Ik vind het een aantrekkelijk gegeven.

Als het aan de kunstenaar is te reflecteren / overwegen / bevragen en hij doet z’n poging iets te maken over leven… dan zou het ook wel aardig zijn als het dat deed met op z’n minst een been in dat leven. Natuurlijk is onderzoek belangrijk, daar hoef ik jullie neem ik aan niet van te overtuigen. Ja en een kunstenaar heeft baat bij een veilige plek. Voorbeeld: een choreograaf die wil onderzoeken hoe je beweegt vanuit die beat die je hart slaat. Het is dan echt fijn om heel erg lelijk en langdurig jezelf af te vragen waar je in godsnaam mee bezig bent in je kleine veilige studiotje en daarmee langzaam een existentieel laagje aan het werk toe te voegen. En dat allemaal onzichtbaar en consequentieloos in dat donkere hoekje ergens in de Nes. Maar dan, en hier gaat het meestal lelijk mis. Dan komt er een tijd om uit je veilige studiotje te kruipen en dat intense werk dat je leverde om nog eens iets werkelijks te onderzoeken te delen met de rest van de wereld. En zoals blijkt lukt dat niet door je voorstelling in alleen maar de uitkrantagenda te laten plaatsen…

Over het ontstaan van de kloof tussen massa en elite, ga ik naast mijn verbazing en woede en onmacht niet zoveel zinnigs proberen te zeggen, dat zijn verschijnselen waar jullie je helemaal zuur op wetenschapperen toch? Zou beter zijn om zo’n borrel met makers te organiseren en dan jullie weer uit te nodigen om het ons te komen uitleggen, want en daar gaan we, wij zijn het al heel erg lang helemaal kwijt!

Die veiligheid, van nog eens echt iets onderzoeken in dat donkere studiootje, wordt ons nu via de geplande bezuinigingen ontnomen (in die onderzoeksstudiootjes vallen de eerste en de hardste klappen let maar op), eigen schuld dikke bult. Er was geen publiek voor en dat publiek dat er wel was begreep t niet. Eigen schuld dikke bult. Misschien tijd voor een periode van avantgarde waarin lompe statements regeren, logisch want er was geen geld en dus geen tijd om er goed over na te denken, eigen schuld dikke bult right back at you. Ik irriteer me scheel aan het feit dat in de discussie, zoals ze nu wordt gevoerd, publiek en kunstenaar tegenover elkaar staan als vijanden. In plaats van die twee die elkaar zo hard nodig hebben, maar die elkaar even een tijdje kwijt zijn, dat gebeurt in elke gezonde relatie toch? Als het in een relatie niet meer lukt voorbij de verschillen te kijken, moet je scheiden en opnieuw flirten versieren, voor je winnen. Nu acht ik de kunstenaar de verleider en het publiek de te verleiden partij, dusseh time for some action baby. Schrijf een lied en slet jezelf terug naar binnen, kniel onder dat balkon en verleid haar met je goedgetrainde stem, en meen het! Wil haar! Als je liedjes zingt omdat je dat leuk vind om te doen dan verdien je haar niet, meen het, wil haar!

Het huidige politieke klimaat heeft mij in deze gedachten de laatste tijd enigszins ingehaald. Door betitelingen als ‘linkse hobbies’ en ‘de kloof’ tussen kunstenaar en massa als argument te gebruiken voor bezuinigen. Daarmee is de politiek is ook begonnen over de verantwoordelijkheid van de kunstenaar. Ik moet helaas zo genuanceerd zijn om mijn standpunt te distantiëren van de politieke. Het verschil zit m in de benadering: De politiek denkt de kunst te stimuleren door het kunstenaar minder makkelijk te maken. In eerste instantie klinkt dat aannemelijk: de kunstenaar verwend met subsidies sluit zich op met soortgenoten en drinkt koffie en bier, rookt sigaretten, snuift coke en staart naar elkanders navel… En dus pakken we die lui hun centjes af en dan moeten ze wel. Zich weer gaan verhouden tot de echte wereld. En dingen gaan maken die we wel leuk vinden

Ehm nee. De kunstenaar die genoeg heeft aan een paar collegae die ook eens af en toe naar zijn navel staren gaat heus niet ineens volkstheater maken als hij geen subsidie meer krijgt. En als hij dit wel zou doen dan is hij hypocriet. En nu hij dat nog niet hoeft te zijn om zijn huur te kunnen betalen komt ie in opstand tegen de bezuinigingsplannen van het kabinet. Voert zijn belezen en welbespraakte betoog en wint ongetwijfeld de discussie die hij zelf organiseert, want hij is niet alleen. Ik ben geen beleidsmaker, maar loop al wel een tijdje in het theaterwereldje rond en ik heb de afgelopen jaren heel erg veel bullshit gezien. Op een theaterschool gezeten die bol staat van de getalenteerde, maar missie-loze mensen. En dat weten een aantal van mijn serieus te nemen belezen welbespraakte collegae ook heel goed, maar ja: nu moeten we vechten voor de kunst en dan val je mekaar niet af, en een hoop van die jongens en meisjes op de toneelschool zijn heel mooi en geïnteresseerd in jou en je mooie woorden en dat vlijt en oh ja ze zijn je enige publiek… bah

Maar de maker blijft bij zijn stuk, zijn stuk. Een kunstenaar moet niet gaan maken wat het publiek wil zien, een kunstenaar maakt wat hij voelt dat hij moet maken, daarvoor maakt hij kunst en geen entertainment.

Op allerlei manieren wordt, vaak slim bedacht door sociologen, hoi, gepoogd om de kracht van de aanwezigheid van kunst in de samenleving in te zetten om bijvoorbeeld een wijk als Geuzenveld te pimpen. Het is in Amsterdam inmiddels een standaard strategie om naast het renoveren van een achterstandswijk er ook gelijk een broedplaats voor kunstenaars in te openen. Dat is goed voor de sfeer; dat er ‘iets gebeurt’ op zo’n plek, cultuur heerst, dat maakt het leven aangenamer. So far so good, heb ik echt niks op tegen, ik wil zelfs heel graag een vet appartement met aangrenzend atelier in Geuzenveld… maar tot daar dan ok? Want wat die kunstenaar vervolgens doet op die plek hoort bij de risico’s van het in huis halen van het beestje… er zijn gesubsidieerde instanties in buitenwijken die ‘community art’ stimuleren door in gesprek te gaan met jonge makers. Ik heb een aantal van dat soort ontmoetingen mogen meemaken en werd in no time wanhopig van het “het moet wel leuk blijven en constructief zijn”… dat zou goed uitkomen natuurlijk en begrijp me niet verkeerd: er zijn een hoop mooie verhalen te vertellen, ook in Geuzenveld, maar het gaat ook lelijk zijn en onhandig als we eerlijk blijven. Ik kom graag wonen en werken in je moeilijke wijk, lijkt me inspirerend, maar niet als sociaal werker, dat is fake en fake blijft niet overeind. Dat hoop ik toch, hoop ik toch echt!

De kern ligt er volgens mij in dat de kunstenaar een verlangen koestert te veroorzaken. En dat hij een karakter bezit met de nodige kloten om uit het veilige in het onbekende te stappen. Om te reageren, te verwarren, te bevragen, te veroorzaken. En, nu wordt het echt moeilijk voor politici: met intuïtie als belangrijkste wapen. Eerlijk onverklaarbaar zijn. Het enige moeilijke aan kunst is dat ze niet altijd verklaarbaar is, ze soms lelijk is en het goede doel zelfs tegenwerkt. Op een vraag antwoord met 20 nieuwe vragen. Want dat kan ze en geef toe; dat maakt haar sexy. Rock-’n-Roll. Ik ken geen kunstenaar die groot en belangrijk werd door te doen ‘wat de bedoeling is’. En nu geven politiek en critici toch de hele tijd de opdracht om te verbinden, de kloof te overbruggen, begrijpelijk zijn en doorzichtig dat is de bedoeling? Me reet.

<ik loop weg met een meisje uit het publiek, bezing haar op de gang met het nummer ‘Blue Sky Blues’, doe die verleidingspoging waarover het eerder makkelijk praten was, en laat de rest van de aanwezigen even 2 minuten wachten, werkt vast precies goed verwarrend>

‘er wordt in Nederland vaak erg ingewikkeld gedaan over kunst. Maar kunst is niet zo ingewikkeld, het léven is ingewikkeld. Kunst stelt vragen over liefde en de dood, over angst en sterfelijkheid. Daarmee kun je verder gaan waar het gewone denken ophoudt. Daarom begrijpt de politiek kunst niet. Politici zijn machers, die willen dingen kunnen regelen. Kunstenaars ontregelen. En uiteindelijk is het heel dom van de politiek om de kunst zó tegen je in het harnas te jagen. Als je de kunstenaars tegen je hebt, ben je uiteindelijk de lul.’ (Rob Klinkenberg, artistiek directeur toneelgroep Oostpool)

uiteindelijk de lul… laten we het hopen!

Goed. Terug naar de verantwoordelijkheid van de kunstenaar in de titel van mijn spreekbeurt. Want artistiek inhoudelijk een onafhankelijkheids punt maken zullen we nog best een tijdje moeten doen vrees ik. De verantwoordelijkheid waar ik het over wil hebben heeft met lef te maken. Nog tijdens mijn studie heb ik met Lucas De Man Stichting Nieuwe Helden opgericht. Nieuwe Helden, zonder superkrachten, nee: juist toegeven dat je dood gaat, daar kracht uit putten en het heldenschap zit erin om met dat bewustzijn nog eens iets te veroorzaken. Vanuit het verlangen om uit ons enge kleine wereldje te breken. En dat te organiseren ook want vernieuwing, zo achtten wij, gaat hem niet meer zitten in het vinden van nieuwe vormen. Nee alles is al eens gedaan en dus is het tijd voor verbinding. Niet langer dan maar multidisciplinair willen zijn, dat was de trend een tijdje, door ook een liedje en een dansje en misschien zelfs wat videobeelden in je voorstelling te regisseren, nee. Buiten het theater durven zoeken naar generatiegenoten kunstenaars. Knappe jongens en meisjes in hun eigen discipline, via het verhaal of thema samen brengen in events of acties. Focus op de publieke ruimte, want daar zijn de mensen. De mensen die op onze wereld rondlopen, de mensen die allemaal hun eigen verhaal rondzeulen. De mensen die beleid maken, beleid uitvoeren beleid bevechten of ontkennen… het leven leven. Onhandig, onzeker, snel, gemakkelijk, dom, grenzeloos, bang, alles… alles!

Het probleem in het begrijpen, analyseren van, kunst zit m in een nieuwe manier van betitelen. In de kunstgeschiedenis zoals ik m kreeg onderwezen was er telkens sprake van betiteling door Vorm. De nieuwe vorm bepaalde de titel. Nu geloof ik dat alle vormen uitgeprobeerd zijn. Daarom zitten we waarschijnlijk al een behoorlijke tijd vast aan post post post post post modernisme, dat klinkt niet alleen zielig, dat is het best een beetje ook! Waar gaan we naartoe en wat moeten we met nieuwe kunst die niet over vorm gaat? Gaan we de mentaliteit betitelen? Ik hoop het… ‘generatie kloten’ hoop ik dan dat ze ons noemen, maarja dat mogen jullie nakomelingen met terugwerkende kracht lekker uitzoeken, en zorgeloosheid op dat vlak bevalt me ook wel…

ik was gebleven bij: uit je eigen wereldje durven stappen en opnieuw flirten dus… hoe dat moet? Geen idee, of eigenlijk heel ideeën zat want ik wil haar(!), maar die kloof lijkt oneindig en aan de overkant is kunstgras verrot, te lang niet gezaaid. Ik had er laatst een gesprek over met een mooie slimme collega van me en na heel veel woorden en ook best veel bier trokken we de conclusie dat er weinig anders zinnigs over te zeggen valt dan dat we heel hard moeten werken. Ja en eerlijk moeten durven zijn. Daar de kloof zo groot is en haar diepte onbekend. We duiken er telkens maar weer in en vallen keer op keer te pletter, maar het mag nooit zo zijn om op te geven, want pas dan is het hopeloos. Omdat het mooi en belangrijk is om telkens te pletter te vallen en het weer te proberen. Als de mens tracht te leven met vallen en opstaan, moet de kunstenaar zéker hard te pletter vallen en opnieuw pogen.

Het hebben van een identiteitsprobleem, want zo kunnen we het best noemen, is iets waar wij kunstenaars graag heel moeilijk over doen. We hebben geen idealen, geen geloof, nauwelijks traditie, geen nieuwe vormen om uit te vinden en we moeten toegeven dat experimenteel werk vaak vaag geneuzel is nu het geen ‘nieuwe vorm’ doel dient. Het zou jammerlijk dom zijn om het hierover heel erg met elkaar eens te zijn en vergeten naar de rest van onze generatie te kijken en te constateren dat het om meer mensen gaat met dezelfde identiteitsproblemen, dat die identiteitsproblemen horen bij hier en nu leven in deze wereld. voila: geen gezamenlijk statement of ideologie om voor te vechten, maar een gezamenlijke zoektocht. Grote vragen en dat pijnlijk besef dat de antwoorden niet voor het oprapen liggen en misschien wel nooit gevonden worden. Vragen stellen, die van iedereen zijn laten we daar eens mee beginnen. Kwetsbaar omdat we eigenlijk niets te melden hebben, maar het is de kunst die de plek kan creëren waar men elkaar in alle kwetsbaarheid ontmoet, waar de maker een voorstel doet aan zijn publiek. En zij, zij is daar ook en zij is blij dat ze niet de enige is… een ontmoeting dat is het streven, mijn streven, ons streven? Niks elite! Daar val ik met heel veel liefde, heel graag keihard voor te pletter!

• TOT SLOT http://totslot.stichtingnieuwehelden.nl

Ok. bijna klaar, maar dat idee van eerder zou ik graag omzetten in een vraag. Kunnen we dit gesprek binnenkort eens omkeren? Dan nodig ik al mijn vrienden uit en daag ik jullie uit om het eens vanaf de andere kant te bekijken. Hoe komt het dat ‘de massa’, het populisme, regeert en waar is dat kleine beetje ontzag gebleven tov kunst/ cultuur. Ik heb daar allerlei woedende ideeën over, maar neem de verantwoordelijkheid om het vanaf mijn kant te bestrijden. Komt een van jullie ons binnenkort geruststellen met het nieuws dat het niet aan ons ligt, maar aan de rest van de wereld?

Groetjes