Geen keurige inleiding schrijven voor het volgende statement;

Wij Willen.

Om te beginnen het publiek bij haar kloten grijpen, soms zacht soms onverwacht, maar haar in ieder geval een onontkoombaar gevoel geven dat ze er is. Met ons. We willen geen veilige afstand meer. We willen een publiek dat mee gaat in de beleving. We zijn blij met een associatie, nog blijer met een gevoel maar het liefst hebben we een publiek dat haar voegen verloren heeft.

We zijn ongelukkig en moe van de beredenerende reactie van de toeschouwer. Mensen willen dingen kloppend maken, bevatten, categoriseren. Begrijpen. Gesprekken na een voorstelling gaan vaak over de kwaliteit van de vorm en soms over de inhoud. We willen liever helemaal geen gesprekken meer. Ze maken het kapot. We willen poeh’s en onsamenhangende zinnen. Of klootzak.

Iemand vertelde eens over een locatie voorstelling met auto’s. Een auto raakte los en reed recht op de tribune af. Het publiek verroerde zich niet omdat ze er van uit ging dat het erbij hoorde. We zijn geconditioneerd geraakt in dat wat de meest levende kunstvorm zou moeten zijn. Theater.

We proberen ons zelf te ontconditioneren. We proberen wakker te worden en wakker te maken.

We willen dat tekst, beeld en handeling hun werking hebben zonder een logisch verhaal of de suggestie van een andere ruimte dan de ruimte waar wij op dat moment zijn. De elementen moeten elkaar versterken maar liefst kunnen ze ook op zichzelf staan. (een blokkendoos in plaats van puzzelstukjes). Dit geldt ook voor de handeling. De ’scènes’ zijn op elkaar gestapeld en hebben weliswaar invloed op elkaars betekenis of impact maar zijn in eerste instantie niet afhankelijk van elkaar. Zodat er een veelheid aan invalshoeken ontstaat, die allemaal hun eigen verhaal vertellen en tegelijkertijd iets over elkaar zeggen.

Wij zijn op zoek naar echtheid in onze manier van theater maken. Iets wat echt is zorgt dat je er in mee moet gaan. Of je er in ieder geval toe moet verhouden. Niet zozeer werken met documentair materiaal of het nauw benaderen van de werkelijkheid, maar vormen zoeken die niet gespeeld maar gedaan dienen te worden. Niet spelen bestaat niet. Zodra je iets doet voor publiek ben je aan het performen en kies je er al dan niet bewust voor om dit op een bepaalde manier te doen. En weer te doen. En weer te doen. En weer te doen. En weer te doen. En weer te doen. En weer te doen. En als je geluk hebt nog 20 keer te doen. Wij willen dat een voorstelling of andere bijeenkomst met toeschouwers een unieke live gebeurtenis wordt, meer dan het afdraaien van een product dat voortgekomen is uit een repetitieproces…

Door iets te maken waarbij de poging belangrijker is dan het resultaat. Het publiek getuige te laten zijn van een poging en het al dan niet lukken daarvan. In Zo komt de naakte waarheid liep Floor hooggehakt op bierflesjes door de ruimte. De ene keer viel ze ervan af nog voor ze stond en de andere keer lukte het haar om een stap te zetten. De spanning zat in het zien van iemand die zijn uiterste best doet om vooruit te komen met het gevaar om op haar bek te gaan.

Door een fysieke verandering te ondergaan, plat gezegd: bloed, zweet en tranen. In onze afstudeervoorstelling sprongen wij met de klas 50 minuten lang, zonder reserve, op een hardcore-beat. De veranderingen die we ondergingen door concentratie en vermoeidheid bleken aangrijpend te zijn. Vooral in de stilte die volgde, het stil staan zonder iets over te hebben wat nog hoog te houden is.

Door toeval (of het lot van dat moment) een rol te laten spelen. Bas stond geblinddoekt aan het begin van de grootste winkelstraat in Leiden (een kilometer winkelplezier). Floor stond geblinddoekt aan de andere kant. We liepen in de richting van de ander in de hoop elkaar te vinden. Twintig minuten later botsten we tegen elkaar op.

Door het publiek vragen te stellen in plaats van antwoorden te geven. Die hebben we namelijk niet.

Theater begint bij de noodzaak van de maker om zich te uiten. Omdat hij geen genoegen kan nemen met deze realiteit alleen in zich op te nemen. Die implodeert of explodeert bij dat vooruitzicht. Theater begint bij de behoeften, woede, verwondering, verdriet van de maker over wat er in of om hem speelt. De vertaling die hij maakt, zorgt dat het over jou gaat. De wereld die jij ziet. Als het de maker lukt een goede vertaling te maken – eentje die open is voor interpretatie zonder haar betekenis te verliezen – dan leeft het in het hoofd/hart van de toeschouwer.

Wij weten het niet beter. We veronderstellen dat er geen een waarheid is. We zoeken een manier om ja en nee naast elkaar te laten staan. We hebben teveel, maar we missen iets. Weerstand? Een geloven? We missen iets omdat we niet anders kunnen. Omdat we anders stil zouden staan. We missen dat wat er onder het kabbelen ligt. We willen niet kabbelen en we willen niet tevreden zijn. Zodat we kunnen verlangen naar tevredenheid.

Wij hopen dat jij niet blijft zitten als er in onze volgende voorstelling een auto op de tribune inrijd.

met geblufde trots getekend,

Floor van Leeuwen, Bas van Rijnsoever – MTG BLONT

Deze tekst sprak Dennis Meyer tijdens de WG Late Night op vrijdag 19 september 2008.

Ik heb eens mijn schatkist aan theaterervaringen benoemd. Freek de Jonge en Bram Vermeulen zaten daar vanzelfsprekend in. Maar ook Bakeliet van Gerardjan Rijnders, Richard II van Ariane Mnouschkin, De jeugd van Hitler van Matthieu Gütschmidt bij Wederzijds, Dialogues  des  Carmelites van Poulenc uitgevoerd door De Nederlandse Opera of Begijnenstraat 42 van Lotte van den Berg.
Bij al deze ervaringen mengden zich maatschappelijke vragen en vaak maatschappelijk onrecht met een tastbare persoonlijke ingang van de kunstenaar en werd, bij de voorstellingen, gebruik gemaakt van de meest geweldige theatermiddelen om de ervaring in de zaal intens, groots en volledig te maken.
Noem het theater dat ik belangrijk vind, theater met een boodschap of beter theater met een opdracht. En verwar het niet met de benauwde betekenis die `politiek theater’ of `geëngageerd theater’ soms heeft. De vrije, onafhankelijke kunstenaar, de persoonlijke ingang en de kracht van de verbeelding zijn wat mij betreft uitgangspunt en leidend. Liesbeth Coltof noemde het in haar State of the Art van het afgelopen theaterfestival: kunst die niet zoekt waar het licht is, maar waar het donker is.
Ieder zijn eigen smaak kun je zeggen. Ik mijn smaak, jij de jouwe. Maar daar schiet ik in dit verhaal niet zoveel mee op. Dus:

Onze maatschappij heeft grote nood aan theater met een opdracht, aan theater dat zoekt in het donker.

Waarom?
We zijn steeds meer op onszelf aangewezen, we hebben contact met alles en iedereen over de hele wereld, maar kennen onze eigen buurman niet, de grote dingen in het leven delen we nauwelijks met een ander en we hebben moeite om ons met een gemeenschap te verbinden. Ik vind het fascinerend om te zien hoe de wereld aan onze voeten ligt. En hoe vooral jonge mensen de mogelijkheden met beide handen aanpakken en onderzoeken. Maar ik ben ervan overtuigd dat het werkelijke levende contact en een werkelijk gevoelde gemeenschap veiligheid en verdieping biedt en de mogelijkheid om tot een zinvol mens uit te groeien, hoe groot de wereld om ons heen ook is. Het theater is een van de weinige plekken waar zowel kunstenaars als publiek in een levend contact met elkaar kunnen ‘zoeken in het donker’. En zich vragen kunnen stellen over de wereld om ons heen.
De maatschappij dwingt ieder van ons echter om snel en liefst makkelijk te scoren, om het verstand te ontwikkelen en om onze economische toekomst zeker te stellen. Als kunst daarbinnen een plek heeft, is het meestal gericht op ontspanning en het liefst in hapklare brokken. Niet zoeken in het donker maar zoeken in het licht.
Zowel de maatschappelijke scoringsdrang als kunst als pure ontspanning hebben de kracht om alles wat daar niet onder valt weg te drukken onder het lawaai van makkelijk in het gehoor liggende liedjes en voortdurende bereikbaarheid. De ruimte, voor zowel het publiek als de kunstenaar, om te spelen, te onderzoeken, de ruimte om te zoeken in het donker, is klein. En juist wanneer de ruimte voor kunst met een opdracht onder druk staat, juist dan is het noodzakelijk dat die kunst er is, zich kan ontwikkelen en zo mogelijk dat zij gesteund wordt. Want deze kunst is van levensbelang. Voor mij, voor jullie en voor onze hele maatschappij.
Er is de laatste tijd veel te doen geweest over de ondersteuning die de overheid biedt. Het ziet er nu wat beter uit dan vorige week, maar het zinloze spelletje dat Minister Plasterk de afgelopen 2 maanden heeft gespeeld geeft weinig vertrouwen in de overheid.
De kunstenaar zelf is bij het maken van kunst niet afhankelijk van de overheid, of van alle andere instellingen en instituten die er zijn om kunstenaars te ondersteunen en bij het publiek te brengen. Dat heb ik onlangs nog gemerkt toen ik een aantal regisseurs uit Iran ontmoette en met hen een paar dagen heb gewerkt. Vooral de regisseur Reza Goran heeft indruk op mij gemaakt. Op bijna nonchalante wijze geeft hij een spiegel van zijn maatschappij (in dit geval over de positie van de vrouw in Iran) met behulp van de repertoire toneeltekst Yerma van Lorca. Met weinig financiële ondersteuning en met een overheid die op zijn best de kunst gedoogt, vinden hij en zijn acteurs een manier om zijn voorstellingen te maken en een manier om zijn publiek te bereiken. Dat in grote getale komt, hongerig naar het vinden van een gemeenschappelijk platform om de maatschappij ter discussie te stellen. En de vraag of hij zich in zijn kunstenaarsschap belemmerd voelt doordat hij in Iran moet werken beantwoordt hij negatief. Zijn kunstenaarschap wordt juist gevoed door deze omgeving en is zeer inventief om met theatertaal alles wat hij wil te ‘zeggen’.

De onafhankelijke kunstenaar. Het klinkt mooi en romantisch. Maar kom je ze niet vooral in het buitenland tegen. In Iran, Palestina of Rusland. Wat betekent het om in Nederland een onafhankelijk kunstenaar zijn.
Enkele eigenschappen:
1.    De noodzaak om theater te maken is onuitroeibaar.
2.    Er is durf om altijd de persoonlijke ingang tot een ‘verhaal’ over de wereld in al zijn kleinheid te gebruiken
3.    De persoonlijke ingang wordt niet verward met therapie, de blik is naar buiten gericht en niet naar binnen. De blik is naar het publiek gericht en niet naar de kunstenaar zelf.
4.    Hij is onderdeel van deze maatschappij. Hij werkt in een bejaardentehuis, gaat op reis, leeft een liederlijk leven of bouwt een huis. En in de meeste gevallen niet in Amsterdam.
5.    Het vakmanschap van het theater wordt tot grote hoogten ontwikkeld
6.    Mogelijkheden om te werken worden gecreëerd om het eigen verhaal te vinden, niet om een plek binnen het systeem te verwerven. Als het systeem volgt, is het mooi meegenomen, maar het is niet noodzakelijk.

Ik werk veel met jonge professionele theatermakers. Maar om eerlijk te zijn, ik kom weinig onafhankelijke kunstenaars tegen. Ik kom een aantal kunstenaars tegen, die het misschien kunnen worden en ik kom veel kunstenaars tegen die van hun opleiding het diploma kunstenaar hebben gekregen, maar die vooral kunstzinnig in het leven staan.
Waar ik me over verbaas is, dat het lijkt alsof deze middelmaat steeds meer als norm wordt gezien. Voorstellingen die geen zin hebben (ook niet in hun zoektocht), hoeven niet gemaakt te worden. Kunstenaars die niet onafhankelijk zijn of die dit niet op korte termijn kunnen bereiken, hoeven niet als kunstenaar ondersteund te worden. De instellingen die zich daarmee bezig houden, productiehuizen en kunstvakopleidingen (mijn instelling incluis), moeten zich veel meer richten op de onafhankelijke kunstenaars en niet op de brede middenmoot. Het tijdperk van Jan Kassies, ‘laat duizend bloemen bloeien’, is voorbij.
En als iemand verantwoordelijkheid moet nemen voor het theater dat zoekt in het donker, dan is het wel de onafhankelijke kunstenaar zelf, jong én oud. En ik hoor weinig uit die hoek. Het lijkt wel of zij, of jullie je werk en je ambitie niet serieus genoeg nemen. Jullie hier in de zaal, die zich niet aangesproken voelen door mijn uitspraak over de middelmaat, neem het heft in handen. Zorg ervoor dat je van je laat horen, niet hier in Frascati, maar op straat, in het land, in de krant en op de televisie. Zorg dat je je theater maakt en zorg ervoor dat je je publiek vindt. En geef niemand anders de schuld wanneer dit niet lukt, behalve jezelf. En probeer het daarna weer opnieuw.

Ik begon ermee dat ik dramaturg ben. En voor mijn werk parasiteer op de kunstenaar. Ik heb dus makkelijk praten, de beste stuurlui staan aan wal. Ik weet dat het moeilijk is om je als onafhankelijk kunstenaar te manifesteren. Maar die onafhankelijkheid is de enige rechtvaardiging om ook werkelijk kunstenaar te zijn. Een titel van een artikel over het maken van kunst van een belangrijke dramaturg uit mijn studietijd Joost Sternheim (de oprichter van frascati) zit nog altijd in mijn hoofd en helpt me soms om verder te gaan. Misschien jullie ook. De moed om gevaarlijk te zijn.

Dennis Meyer, september 2008

Een statement geschreven voor EERSTE HULP IN O. een congres voor jonge makers, gehouden op 25 en 26 april 2008 in Oostende.

Ik ben jong naïef en elk roepen om verandering en vernieuwing of om behoud en stagnatie is een herhaling van geroep van eerdere naïeve jongelingen en toch roep ik. Niet omdat ik het weet of inzicht heb laat staan overzicht maar omdat er zich ondanks mij zelf in elke vezel van mijn postpuberale lijf een drang, een power, een drive manifesteert die schreeuwt. Schreeuwt om een diepe echtheid, om iets dat gebeurt in het hier en nu, live. Schreeuwt om een zijn die zo samenvalt met zich zelf en alles er om heen dat het een niet zijn wordt, niet niet zijn maar gewoon niet zijn. Het is een drive die arrogant genoeg is een publiek te willen bereiken om daarmee dat gevoel van de schreeuw te delen een gevoel dat ik voor nu wil omschrijven als de rock n roll van de sterfelijkheid.
Die drive is voor mij essentieel wil ik theater maken als ik het zo noemen mag. Ook al vind ik het een vreemde term want als theater maakbaar was dan kan men er een fabriek in beginnen en het door machines laten doen. Maker en speler als nieuwe termen omdat regisseur en acteur niet meer de lading dekken in dit postpostmoderne tijdperk waarin het ook absoluut niet meer zo duidelijk is wat de contouren van theater zijn of waar het precies plaats vindt.

Theater kan overal in de openbare ruimte plaats vinden, het creëert immers haar eigen plek, een plek waar de mens mens kan zijn, waar sterfelijkheid geen taboe maar een onderzoek is, waar nog iets echt, live, kan ontstaan. De locatie waar en de vorm waarin theater deze plek creëert is volledig vrij te kiezen door de maker. Maar dat is tegelijk een vloek als een zegen. Hoe meer alles kan hoe belangrijker het is te weten wat je wil. En dan leef je nog eens in een soort recessie met weinig subsidiegeld, weinig bezoekers en steeds minder speelplekken en dan zit er nog eens niemand op jou te wachten ook.

Ik meen nu op een gepast moment gekomen te zijn waar ik een soort van statement te formuleren of heet het een oproep of een hoop, een wens, een waarschuwing of gewoon een zoveelste open deur? U oordeelt zelf.

Ik had eerst het statement geformuleerd als volgt

Als wij, theatermakers niet creatiever worden dan de ambtenaren op het ministerie van cultuur dan is theater binnen de kortste keren echt de zielig in een hoekje wegkwijnende vergeten hoer van de kunst.

Ik werd toen aangeraden door vrienden het meer opbouwend te formuleren en dan klinkt het als volgt

Pas als wij, en met wij bedoel ik iedereen die meent dat dit op hem of haar betrekking heeft, pas als wij naar de onontkoombaarheid van onze intuïtie, de artistieke noodzaak die er is ondanks onszelf durven te luisteren om er vervolgens met de volste overgave en voortdurend scherpstellende kritische blik naar te handelen pas dan kunnen we iets wezenlijks creëren.

De kracht van creativiteit is het ontstaan. Je weet niet hoe het zal uitpakken, hoe het er zal uitzien en wat de reacties zullen zijn maar je gaat wel en dan nog met een heel team die allemaal besloten hebben met jou mee te doen aan de vrije val. Dat niet weten en toch springen dat vallen zonder grond te zien met en voor mensen dat is wat theater doet en waar mensen zo een nood aan hebben zeker in de maatschappij van nu waar de commercie koning is en middelmaat haar kroon. Het is zelfs meer dan vrije val zonder grond zien. Het is weten dat er geen antwoorden zijn en nooit zullen zijn en toch vragen. Het is de rock n roll van de sterfelijkheid. Het is de mogelijkheid van het onmogelijke omarmen met beide armen.

Deze rock n roll moet de jonge maker uitdragen in alles wat hij/zij openbaar doet. Niet zomaar iets schrijven, iets maken, iets zeggen, iets organiseren, iets verkopen. Elk project dat zich als noodzakelijk opdringt vanuit zijn/haar intuïtie dient uitgevoerd te worden of het nu groot, klein, op locatie of in zaal is, vijf minuten of een jaar duurt, of het nu een voorstelling is of een andere vorm heeft, 50000 figuranten en een halve dierentuin bevat of 1op 1 is. Het lukt, communiceert, creëert en raakt als de noodzaak en de ballen van de maker groot genoeg zijn.
Ik pleit dan ook voor grotere noodzaak en grotere ballen en dat die niet alleen in het repetitielokaal maar ook daarbuiten aangewend worden. Het is tegenwoordig eerder een taboe om ergens volledig voor te gaan maar het maakt mij geen reet uit. Ik heb het immers niet over hubris of een American Dream achtige zweverige propaganda ik heb het over het geloof in de kracht van de creativiteit die de mens in zijn diepste raakt. Ik heb het over voelen dat je bent door te voelen dat je sterven gaat.

Ik pleit bij deze ook dat de jonge makers niet enkel naar hun eigen ballen gaan zitten staren maar juist met elkaar over gelijk wat voor grenzen (land, taal, kunst, klasse of tijd) heen stappen. Het gaat mij hier niet om een soort kinderen voor kinderenachtige chiro bijeenkomst maar een ontmoeten van mensen met dezelfde power of toch een gelijksoortige. Dit ontmoeten kan op niets uitdraaien of enorm vruchtbaar zijn maar het overbrugt een individualisme die misschien in de jaren 90 hip was maar nu vooral zielig en gesloten overkomt. Ik geloof niet in collectieven maar wel in samenwerkingen als die op grond van wederzijdse interesse gebeuren. Laat makers elkaar en andere creators ontmoeten en doe dat vooral niet in een theater en ook niet met sprekers en te behandelende onderwerpen maar met een fuif, of een dauwtrip, of bezoek aan een Roemeens weeshuis. Laat ze elkaar ontmoeten als mensen, als de energie klikt komt er vanzelf wel iets moois uit..

Tot slot nog een oproep aan de organisaties die zich op een of andere manier met jonge makers bezighouden. Steun dit voorgaande met gelijke energie en daadkracht. Neem ons geen werk of beslissingskracht uit handen, zeg geen nee maar stel vragen, daag ons uit en vooral spring mee uiteindelijk kwakken we tegen de grond ja dat weten we, maar zolang we vallen zijn we aan het vliegen en dat doen we met de grootste stijl en een vette beat.

Tot hier. Voor nu.

Roll With It.

Zo begon Wouter Hillaert (recensent voor De Morgen) zijn brief aan de jonge makers, voorgedragen tijdens de WG Late Night op woensdag 17 september. Voor de rest van de tekst, inclusief 5 ijzersterke tips: ‘.

Het begint al bij de ‘I’, het ik-denken. Bij uitstek bij schoolwerk van studenten kom je in voorstellingen, niet zelden solo’s, vaak veel te weten over henzelf, hun twijfels, hun vriendschaps- en liefdesrelaties, hun sociale omgang. Collateral Damage, al veel minder jong, leek het summum: een open dagboek op scène, van de dood van de kat tot een onuitgesproken haat voor andere acteurs. Tja. Het zelf van de performer is een noodzakelijke voorwaarde voor goede kunst, maar de grens met pure anekdotiek is soms erg dun. Alsof er steeds lijntjes uitgeworpen worden waarvan dan het toeval zal beslissen of sommige andere persoonlijkheden in de zaal er zich in enige mate in zullen herkennen. Moeten we niet hoger mikken, niet verder reiken?

Er is een kritiek die beweert dat jonge makers, en makers tout court, vandaag te zeer managers en netwerkers zijn geworden, of moeten worden. Ze zijn soms meer bezig met zich op het rangeerstation dat het theaterveld heet, van het juiste zitje te verzekeren, hun wagonnetje bij de juiste locomotief aan te hangen, het spoor te kiezen dat tot de meeste zichtbaarheid zal leiden. Dat genetwerk zou allemaal koel gebeuren, beredeneerd, als in een modern bedrijf waar de jonge maker zich scherp bewust is van zijn grote verkoopswaarde voor jong-beluste theaterhuizen. Maar ik denk dat juist het tegenovergestelde van een moderne ondernemersgeest speelt. We lijken wel in een nieuwe romantiek te zitten: de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie. Ligt het aan de opleidingen? Aan hun discours van authentiek zijn, dicht bij jezelf blijven, je eigen taal vinden vanuit een diepgravend zelfonderzoek? Ik weet het niet, maar redelijk ingekeerde voorstellingen over huis-, tuin- en keukenthema’s zijn vaker dan me lief is, het resultaat. Wat moet je ermee?

Komt daarbij dat er, zoals ooit in de Romantiek, een geest van melancholie en zelfs crisis als een donkere saus over vele ‘ik en wij’-voorstellingen ligt. Als het over relaties gaat, gaan die zelden goed. Producties wentelen zich in immobilisme tegenover de wereld of het appèl van anderen. “We weten het niet alleen niet, losers die we zijn, we komen er ook niet uit.” Als voorstellingen in de eerste plaats een voorstel zouden moeten zijn, dan mis ik net dat aspect vaak bij jong werk. In de plaats krijg ik dan afstomping, perspectiefloosheid, ironie en zelf cynisme. Ik mis wat visionair vermogen, wat naïef positivisme. Iets waarmee je je publiek naar huis stuurt om morgen mee aan de slag te gaan, kortom. Ik overdrijf natuurlijk, maar de kramp zelf lijkt de mededeling geworden.

Waar ligt die kramp aan? Misschien aan de overdadigheid van deze tijd? Laten we stoppen met ons daar altijd achter weg te stoppen. Ik denk dat het veeleer ligt aan de druk die makers opgelegd krijgen -of zichzelf opleggen- om nieuwe vormen te vinden, new forms. Ik heb naar aanleiding van het jonge theaterwerk op Theater Aan Zee ook zelf in de krant beweerd dat er zo weinig originaliteit in vormen te zien was, wat je toch van jonge mensen mag verwachten tegenover de gesettelde garde, maar ik heb beseft dat de kern van de zaak elders ligt. Jonge makers zijn net te véél bezig met vorm: anders, nieuwer, disparater, meer rock ’n roll, video, docu, electro. Soms krijg ik het gevoel naar bouwstellingen te zitten kijken zonder huis waaraan gewerkt wordt. Onderzoek lijkt vooral gericht op de manier waarop je iets vertelt. Maar wat is dat dan?

Wat ik hier wil verdedigen, om tot mijn constructieve punt te komen, is dat jonge makers in de eerste plaats meer voor inhoud zouden moeten gaan. Dáár ligt het gat in de markt, dáár valt het verschil te maken, zeker in wat ik van Nederlands theater heb gezien. Ik heb het niet in de eerste plaats over een noodzaak aan meer veelgelaagdheid (wel in de tweede plaats), maar over de pure informatiewaarde van voorstellingen. Wat wil erin meegedeeld worden, welk boekje gaat er open? Ik daag jullie uit zelf even na te gaan wanneer jullie voor het laatst met het hoofd verrijkt een jonge voorstelling zijn uitgekomen. Ikzelf mis die inhoudelijke intentie de laatste tijd nogal. Je merkt het al aan programmatekstjes die steeds cryptischer worden, en die vaak nog louter werven op het feit dat die of die maker ‘iets’ doet. Het hele theater evolueert naar de vorm van een concert, met de momentane beleving voorop. Daar liggen heel wat potenties om de relatie met het publiek, breed of smal, intensief te vernieuwen. Maar als die ervaringsgerichtheid ten koste gaat van wat er verteld wordt, van de complexiteit van het inhoudelijke verhaal, schieten we de bocht uit. Theater moet iets te vertellen hebben, of helemaal stil blijven.

Het probleem van vele jonge makers, ik blijf het maar even arrogant een probleem noemen, is niet zozeer dat ‘jonge’, maar die ‘maker’. Iedereen, van acteur tot scenograaf, moet tegenwoordig maker zijn. Van eenieder wordt verwacht uit zijn diepste zelve een tekst te pennen. Die authenticiteit, die individuele en dus romantische creatiedwang, is alleen de echt gepassioneerden, de uitzonderlijke talenten gegeven. In plaats van ‘maker’ wil ik graag even een alternatief lanceren:‘vertaler-tolk’. Dáár is nood aan.

De ‘vertaler-tolk’, jong of niet, beseft dat hij de erg verantwoordelijke rol heeft om interessant materiaal in een andere vorm te gieten en mensen er zo een andere blik op te gunnen. De inhoud komt niet uit hem, omdat hij daar anderen beter in beschouwt. De vertaler-tolk staat ten dienste: van zijn materiaal enerzijds, van zijn publiek anderzijds. Vertalen-tolken is niet enkel zijn beroep, noch enkel zijn roeping, maar beide ineen: een beroeping. Hij beschouwt zijn eigen ego en expressie niet als de springplank én het sluitstuk van zijn creatie. Hij levert aan, maar wat hij aanlevert, is door zijn handen wel beslissend veranderd. En met materiaal bedoel ik niet in de eerste plaats (wel in de tweede plaats) repertoirestukken of teksten van nieuwe auteurs, maar inhoud allerhande. Dat kan filosofisch gedachtengoed zijn, een documentair onderzoek, een bewerkt amalgaam van getuigenissen, een actuele roman of film. Een mededeling met vlees aan, kortom. Denkstof. De rol van de vertaler-tolk bestaat erin die denkstof te vertalen naar een vorm die recht doet aan de inhoud, en tegelijk boeiend theater oplevert. Vaak is de werkwijze nu omgekeerd. Eerst de vorm, dan het besef dat de inhoud te mager is, te weinig breed aanspreekt.

Mag ik even een paar verhelderende voorbeelden geven? Als ik voor mezelf naga welke voorstellingen de laatste vijf jaar in Vlaanderen en Nederland zijn gaan resoneren in een publieke opinie die uitzonderlijk breder ging dan het vaste theaterpubliek, kom ik uit bij Massis the Musical (Johan Heldenbergh als een krachtpatser roepend tegen het Vlaamse nationalisme), Martens (NTGent en Antigone in verdediging van premier Martens, tegen de anti-politiek), Mefisto for Ever (Guy Cassiers en Tom Lanoye over het rechtse klimaat in Antwerpen, en de verhouding van de linkse kunsten daartegenover), Missie (de KVS peuterend in de postkoloniale trauma’s van België, rond geloof) en Romeinse Tragedies (Toneelgroep Amsterdam met wat mij betreft een pientere analyse van de werking van het hedendaagse populisme). Wat deze voorstellingen gemeen hebben, behalve dat ze uitmuntend theater boden, is dat ze vertrokken van heikel materiaal, omstreden materie die vele burgers in hun ziel meedragen, maar niet altijd aan de publieke oppervlakte toelaten. De ze voorstellingen trokken het juiste complexe materiaal op het juiste moment uit de samenleving, als thee, schiftten die door een persoonlijke bril, en gaven ze ter discussie terug aan diezelfde samenleving. Zo gaat theater leven, zo trekt het volk. Op inhoud, in een juiste vorm daarvoor.

Jonge vertalers-tolken aller landen, om helemaal de dominee te spelen, zend ik jullie heen met vijf tips. Neem ze voor wat ze zijn: iets om je eigen idee bij te vormen of ze af te schieten. De bedoelingen zijn goed.

1)    Lees kranten of interessante boeken voor je op café eindigt, en ga samen na waar ze over zwijgen. Of nog beter: ga zelf op zoek naar echte taboes: sociaal, cultureel, maatschappelijk. Lees je in, diep. Interessant materiaal herken je aan een positief antwoord op de vraag: zou de betere theater-journalist spontaan op dit thema toehappen voor een voorbeschouwing? Sommige onderwerpen laten zich niet negeren.

2)    Trek één keer per jaar deze verdomd veilig drukke stad uit en ga onder-duiken in andere landen, bij boeren, in fabrieken, desnoods onder neo-nazi’s. Infiltreer! Wees nieuwsgierig naar anderen, in plaats van naar jezelf.

3)    Wacht tot het komt, in plaats van tot een of ander productieplatform belt met nog een plaatsje vrij voor volgend seizoen. Geloof in guerilla, en in do it yourself. De structuren zijn fijn, maar niet noodzakelijk. Noodzakelijk is alleen wat jij komt te vertellen en te vertalen. Als dat iets aanraakt, komen de toeschouwers en de programmatoren vanzelf.

4)    Stel je bij elke productie de sleutelvraag wat je er ten goede mee wil veranderen, groot of klein. Stel je niet tevreden met snelle, verontschuldigende antwoorden. Remember: een goede voorstelling is in de eerste plaats een voorstel.

5)    Samengevat: kijk niet in de spiegel, maar door het raam. Het Japanse woord voor raam betekent trouwens letterlijk: ‘het lenen van een zicht op de werkelijkheid’.

Inhoud is de sleutel, dit is mijn slot.

Wouter Hillaert – September 2008